Nhiều lao động tự do, người làm nghề tự do, freelancer, người nội trợ hoặc người đã nghỉ việc thường có cùng một thắc mắc: ai được tham gia BHXH tự nguyện, đóng bao nhiêu, đóng thế nào và khi tham gia thì được hưởng quyền lợi gì. Tuy nhiên, quan niệm cho rằng BHXH tự nguyện chỉ dành cho người “không có việc làm” hoặc mức đóng giống BHXH bắt buộc là chưa đúng.
BHXH tự nguyện là hình thức do Nhà nước tổ chức, người tham gia được tự chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình. Nhóm này chủ yếu hướng đến những người không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Khi tham gia, người dân tích lũy thời gian đóng để hưởng các quyền lợi chính về hưu trí và tử tuất, đồng thời còn có cơ chế Nhà nước hỗ trợ một phần tiền đóng theo từng nhóm đối tượng.
Bài viết này hệ thống lại toàn bộ quy định quan trọng về đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện theo hướng dễ hiểu, dễ tra cứu và dễ áp dụng cho người dân đang muốn tham gia hoặc đang cân nhắc tiếp tục đóng.
Cơ sở pháp lý
- Luật số 41/2024/QH15 – hiệu lực từ 01/7/2025, quy định về bảo hiểm xã hội, trong đó có BHXH tự nguyện
- Nghị định số 135/2020/NĐ-CP – hiệu lực từ 01/01/2021, quy định về tuổi nghỉ hưu theo lộ trình
- Nghị định số 159/2025/NĐ-CP – hiệu lực từ 01/7/2025, quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành một số điều của Luật Bảo hiểm xã hội về BHXH tự nguyện
- Quyết định số 505/QĐ-BHXH – ban hành biểu mẫu, trong đó có mẫu TK1-TS dùng khi đăng ký, điều chỉnh thông tin
- Nghị định số 161/2026/NĐ-CP – hiệu lực từ 01/7/2026, quy định mức lương cơ sở 2.530.000 đồng/tháng
I. Bảng tra cứu nhanh về đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện
Nếu bạn đang cần câu trả lời nhanh, có thể nhìn ngay bảng dưới đây. Đây là phần người đọc thường quan tâm nhất trước khi đi sâu vào hồ sơ và quyền lợi.
| Nội dung | Thông tin cần biết |
|---|---|
| Ai được tham gia | Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc |
| Tỷ lệ đóng | 22% mức thu nhập làm căn cứ đóng do người tham gia lựa chọn |
| Mức thu nhập làm căn cứ đóng | Thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn; cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng |
| Mức thấp nhất từ 01/7/2025 | 1.500.000 đồng/tháng |
| Mức đóng thấp nhất từ 01/7/2025 | 330.000 đồng/tháng |
| Mức thu nhập tối đa từ 01/7/2025 đến 30/6/2026 | 46.800.000 đồng/tháng |
| Mức đóng tối đa từ 01/7/2025 đến 30/6/2026 | 10.296.000 đồng/tháng |
| Nhà nước hỗ trợ | 50%, 40%, 30% hoặc 20% tùy nhóm đối tượng |
| Thời gian hỗ trợ tối đa | 120 tháng |
| Quyền lợi chính | Hưu trí và tử tuất |
| Điều kiện hưởng lương hưu | Đủ tuổi nghỉ hưu theo lộ trình và có từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên |
Mốc cần nhớ: Từ 01/7/2025, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc diện BHXH bắt buộc. Từ 01/7/2029, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh không đăng ký kinh doanh cũng chuyển sang diện BHXH bắt buộc.
II. Bảo hiểm xã hội tự nguyện là gì và ai được tham gia?
Bản chất của BHXH tự nguyện là một kênh để người dân tự tích lũy thời gian tham gia BHXH cho mục tiêu hưu trí và quyền lợi tử tuất sau này. Khác với BHXH bắt buộc, người tham gia BHXH tự nguyện được chủ động hơn về mức thu nhập làm căn cứ đóng và phương thức đóng.
1. Khái niệm cần hiểu đúng
- BHXH tự nguyện là loại hình do Nhà nước tổ chức, người tham gia được lựa chọn mức đóng và phương thức đóng phù hợp với thu nhập của mình.
- Khoản đóng này được đưa vào quỹ hưu trí và tử tuất, nên quyền lợi trọng tâm cũng xoay quanh hai nhóm chế độ này.
Nhiều người nghe chữ “tự nguyện” rồi cho rằng đây là hình thức đóng linh tinh, thích thì đóng, không thì thôi và quyền lợi không đáng kể. Cách hiểu đó dễ dẫn đến việc bỏ qua thời gian tích lũy BHXH, nhất là với người đã nghỉ việc nhưng chưa đủ năm để hưởng lương hưu.
2. Đối tượng được tham gia
- Công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên.
- Không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
Nhóm thường gặp gồm người lao động tự do, freelancer, người nội trợ, người đã nghỉ việc, người làm việc không theo quan hệ lao động thuộc diện bắt buộc. Một số trường hợp đã từng có thời gian đóng BHXH bắt buộc trước đó nếu hiện tại không còn thuộc diện bắt buộc vẫn có thể tham gia BHXH tự nguyện để nối tiếp thời gian đã đóng.
Lưu ý dễ nhầm: không phải cứ “đang có việc làm” là không được tham gia BHXH tự nguyện. Điểm mấu chốt là có thuộc diện BHXH bắt buộc hay không.
3. Mốc đặc biệt với chủ hộ kinh doanh
- Từ 01/7/2025, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
- Từ 01/7/2029, chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh không đăng ký kinh doanh thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
Nhiều người vẫn nghĩ chủ hộ kinh doanh mặc nhiên thuộc nhóm đóng tự nguyện, nhưng từ các mốc áp dụng nêu trên thì phải phân loại lại cho đúng. Khi thanh tra hoặc đối chiếu hồ sơ tham gia, đây là chi tiết dễ bị hỏi.
III. Mức đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện nay được tính thế nào?
Phần quan trọng nhất của quy định đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện là công thức tính. Nếu hiểu đúng công thức, bạn sẽ tự kiểm tra được số tiền phải đóng và tránh nhầm với BHXH bắt buộc.
1. Công thức tính mức đóng BHXH tự nguyện
- Mức đóng hằng tháng bằng 22% x mức thu nhập làm căn cứ đóng.
- Người tham gia được tự chọn mức thu nhập trong khung cho phép.
Công thức tính nhanh: Mức đóng BHXH tự nguyện tháng = 22% x mức thu nhập lựa chọn.
Một lỗi thường gặp là lấy tỷ lệ đóng của BHXH bắt buộc để áp sang BHXH tự nguyện. Hai cơ chế này khác nhau. Với BHXH tự nguyện, người dân tự chọn nền thu nhập, sau đó áp tỷ lệ 22%.
2. Mức thu nhập được chọn để đóng
- Thấp nhất bằng mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn.
- Cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng.
Từ 01/7/2025, mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn đang dùng để xác định ngưỡng thấp nhất là 1.500.000 đồng/tháng. Đồng thời, theo cơ chế mức tham chiếu gắn với mức lương cơ sở, giai đoạn từ 01/7/2025 đến 30/6/2026, trần thu nhập làm căn cứ đóng là 46.800.000 đồng/tháng.
Khi người dân nghe “được tự chọn mức đóng” thường nghĩ có thể chọn bất kỳ con số nào, kể cả quá thấp hoặc quá cao. Tuy nhiên, vẫn có khung tối thiểu và tối đa để áp dụng.
3. Mức đóng tối thiểu và tối đa cần biết
| Chỉ tiêu | Mức áp dụng |
|---|---|
| Thu nhập làm căn cứ đóng thấp nhất từ 01/7/2025 | 1.500.000 đồng/tháng |
| Mức đóng thấp nhất | 330.000 đồng/tháng |
| Thu nhập làm căn cứ đóng cao nhất từ 01/7/2025 đến 30/6/2026 | 46.800.000 đồng/tháng |
| Mức đóng cao nhất từ 01/7/2025 đến 30/6/2026 | 10.296.000 đồng/tháng |
Ví dụ thực tế: Nếu một người chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng là 3.000.000 đồng/tháng thì mức đóng BHXH tự nguyện tháng là 660.000 đồng. Nếu người đó thuộc nhóm được Nhà nước hỗ trợ, số thực nộp có thể thấp hơn tùy mức hỗ trợ.
Một điểm khác cần lưu ý là từ 01/7/2026, mức lương cơ sở là 2.530.000 đồng/tháng. Khi chưa bãi bỏ lương cơ sở, mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở. Vì vậy, khi mức tham chiếu thay đổi, trần thu nhập làm căn cứ đóng BHXH tự nguyện cũng thay đổi theo. Người đang đóng ở mức cao nên kiểm tra lại khi bước sang giai đoạn mới để tránh hiểu nhầm số tiền đóng tối đa.
IV. Nhà nước hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện ra sao?
Đây là nội dung nhiều người quan tâm nhưng thường chỉ nhớ mang máng rằng “có hỗ trợ”. Thực tế, mức hỗ trợ được chia theo nhóm cụ thể và thời gian hỗ trợ cũng có giới hạn.
1. Các mức hỗ trợ hiện hành
| Nhóm đối tượng | Mức hỗ trợ |
|---|---|
| Người thuộc hộ nghèo hoặc người sinh sống tại xã đảo, đặc khu | 50% |
| Người thuộc hộ cận nghèo | 40% |
| Người dân tộc thiểu số | 30% |
| Các đối tượng khác | 20% |
Các mức hỗ trợ này được tính trên mức đóng BHXH tự nguyện hằng tháng theo mức chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn. Nhiều người nhầm rằng Nhà nước hỗ trợ trực tiếp theo đúng mức mình chọn đóng, kể cả khi chọn mức thu nhập rất cao. Khi làm hồ sơ hoặc hỏi tư vấn, phần này hay bị hiểu sai.
2. Trường hợp thuộc nhiều nhóm hỗ trợ
- Nếu một người đồng thời thuộc nhiều nhóm hỗ trợ khác nhau thì được hưởng mức hỗ trợ cao nhất.
- Không cộng dồn nhiều mức hỗ trợ với nhau.
Ví dụ thực tế: Một người vừa thuộc hộ cận nghèo vừa là người dân tộc thiểu số thì sẽ áp dụng mức hỗ trợ cao hơn, thay vì cộng 40% với 30%.
3. Thời gian được hỗ trợ
- Thời gian hỗ trợ tùy theo thời gian thực tế tham gia BHXH tự nguyện.
- Tối đa không quá 120 tháng, tương đương 10 năm.
Mốc quan trọng: Thời gian Nhà nước hỗ trợ tiền đóng BHXH tự nguyện tối đa là 120 tháng.
Người dân thường chỉ quan tâm số tiền được giảm ngay mỗi tháng mà quên kiểm tra thời gian hỗ trợ còn lại. Nếu đã được hỗ trợ đủ thời gian, số tiền thực nộp về sau sẽ khác. Nên hỏi rõ khi làm thủ tục tại cơ quan BHXH hoặc đại lý thu.
V. Quyền lợi khi tham gia BHXH tự nguyện
Về bản chất, quy định đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hướng đến việc tạo quyền lợi về lâu dài cho người tham gia. Nếu chỉ nhìn vào số tiền đóng mà bỏ qua cấu trúc quyền lợi, người đọc rất dễ đánh giá sai.
1. Hai nhóm quyền lợi chính
- Chế độ hưu trí
- Chế độ tử tuất
Đây là hai trụ cột chính của BHXH tự nguyện. Nhiều người nghĩ tham gia chỉ để chờ nhận lương hưu, nhưng thực tế còn gắn với quyền lợi tử tuất cho thân nhân theo quy định. Khi rà hồ sơ, cơ quan tiếp nhận thường giải thích kỹ phần này vì người tham gia hay chỉ chú ý đến lương hưu mà quên mất quyền lợi đi kèm.
2. Điều kiện hưởng lương hưu
- Người tham gia cần đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định của pháp luật lao động.
- Đồng thời có từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên.
Đây là điểm quan trọng: không phải đóng 1-2 năm là có thể nhận lương hưu. Sai sót phổ biến nhất là nhầm giữa “có tham gia BHXH” với “đủ điều kiện hưởng lương hưu”. Hai việc này hoàn toàn khác nhau.
Mini case: Một người từng đóng BHXH bắt buộc 10 năm, sau đó nghỉ việc và không thuộc diện bắt buộc nữa. Nếu tham gia tiếp BHXH tự nguyện thêm 5 năm và đến tuổi nghỉ hưu theo quy định, người này có thể đủ điều kiện về số năm đóng để xem xét hưởng lương hưu. Đây là tình huống thường gặp với người nghỉ việc giữa chừng.
3. Tuổi nghỉ hưu theo lộ trình
- Tuổi nghỉ hưu được xác định theo Bộ luật Lao động và Nghị định 135/2020/NĐ-CP.
- Trong điều kiện lao động bình thường, năm 2026 tuổi nghỉ hưu là nam 61 tuổi 6 tháng và nữ 57 tuổi 8 tháng.
Nhiều người không chú ý đến lộ trình, cứ nghĩ nam đủ 60 và nữ đủ 55 là áp dụng chung cho mọi thời điểm. Khi đến giai đoạn tính điều kiện hưởng lương hưu, đây là chỗ dễ bị hiểu nhầm nhất.
VI. Hồ sơ, cách đăng ký và phương thức nộp
Sau khi đã hiểu mức đóng và quyền lợi, phần tiếp theo người đọc thường muốn biết là tham gia bằng cách nào. Thủ tục hiện nay đã linh hoạt hơn, không chỉ nộp trực tiếp như trước.
1. Hồ sơ và biểu mẫu thường dùng
- Tờ khai TK1-TS là biểu mẫu thường dùng khi đăng ký, đăng ký lại hoặc điều chỉnh đóng BHXH tự nguyện.
- Tùy từng trường hợp thực tế, người tham gia cần chuẩn bị thông tin cá nhân đầy đủ để đối chiếu và cập nhật trên hệ thống.
Phần hồ sơ tưởng đơn giản nhưng nhiều người vẫn khai thiếu thông tin cơ bản hoặc không thống nhất dữ liệu cá nhân với hồ sơ cũ, làm kéo dài thời gian xử lý. Nếu trước đây đã từng tham gia BHXH bắt buộc, bạn nên kiểm tra lại thông tin trên sổ hoặc dữ liệu đang quản lý trước khi nộp hồ sơ mới.
2. Các cách nộp hồ sơ hiện nay
- Nộp trực tuyến tại Cổng Dịch vụ công BHXH Việt Nam hoặc Cổng Dịch vụ công quốc gia.
- Nộp trực tiếp hoặc qua dịch vụ bưu chính.
Cơ quan BHXH thường kiểm tra tính đầy đủ của thông tin đăng ký, đặc biệt khi người tham gia vừa đăng ký mới vừa điều chỉnh quá trình tham gia trước đó. Nếu nộp trực tuyến, bạn nên rà kỹ dữ liệu cá nhân trước khi gửi để hạn chế phải sửa hồ sơ nhiều lần.
3. Checklist thực hành trước khi đăng ký
- Xác định rõ mình có thuộc diện BHXH bắt buộc hay không, nhất là với chủ hộ kinh doanh theo các mốc 01/7/2025 và 01/7/2029.
- Chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng nằm trong khung cho phép.
- Kiểm tra xem mình có thuộc nhóm được Nhà nước hỗ trợ hay không.
- Đối chiếu thông tin cá nhân với dữ liệu BHXH cũ nếu trước đây đã từng tham gia.
Đây là bước nhỏ nhưng giúp tránh nhiều vướng mắc khi hồ sơ được tiếp nhận. Đặc biệt với người đã có quá trình đóng trước đây, việc nối tiếp thời gian tham gia cần làm đúng ngay từ đầu.
VII. Những lưu ý quan trọng khi áp dụng quy định đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện
Ngoài việc nắm công thức và quyền lợi, người tham gia nên ghi nhớ một số điểm thực hành dưới đây để tránh hiểu nhầm hoặc áp dụng sai.
1. Đừng nhầm BHXH tự nguyện với BHXH bắt buộc
- BHXH tự nguyện cho phép người tham gia tự chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng trong khung quy định.
- Quyền lợi tập trung vào hưu trí và tử tuất, không nên suy diễn giống toàn bộ cơ chế của BHXH bắt buộc.
Nhiều người so sánh hai loại hình theo kiểu “đóng ít hơn thì quyền lợi phải giống hệt nhau”. Cách so sánh đó dễ gây hiểu sai bản chất của sản phẩm bảo hiểm.
2. Đừng bỏ qua mốc thời gian pháp lý
- 01/7/2025 là mốc rất quan trọng vì Luật BHXH mới bắt đầu có hiệu lực.
- 01/7/2029 là mốc cần lưu ý riêng với chủ hộ kinh doanh không đăng ký kinh doanh.
Nếu đang tư vấn hoặc tự xác định đối tượng tham gia, bạn cần soi đúng mốc thời gian. Cùng một chủ hộ kinh doanh nhưng ở từng giai đoạn có thể thuộc diện khác nhau.
3. Kiểm tra lại số tiền thực nộp sau hỗ trợ
- Mức hỗ trợ của Nhà nước có ảnh hưởng trực tiếp đến số tiền cá nhân thực nộp.
- Thời gian hỗ trợ chỉ trong giới hạn tối đa 120 tháng.
Nhiều hồ sơ phát sinh thắc mắc chỉ vì người tham gia nhớ mức đóng danh nghĩa nhưng không nhớ phần hỗ trợ, hoặc ngược lại. Khi đối chiếu biên lai, nên tách rõ mức đóng theo công thức và phần ngân sách hỗ trợ.
VIII. Tóm tắt Quy định đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện: Đối tượng, mức đóng và quyền lợi cần biết
Quy định đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện hiện nay có thể hiểu ngắn gọn như sau: công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, nếu không thuộc diện BHXH bắt buộc thì có thể tham gia BHXH tự nguyện. Mức đóng hằng tháng bằng 22% của mức thu nhập do người tham gia lựa chọn, trong khung từ 1.500.000 đồng/tháng đến 46.800.000 đồng/tháng trong giai đoạn từ 01/7/2025 đến 30/6/2026; tương ứng mức đóng từ 330.000 đồng/tháng đến 10.296.000 đồng/tháng.
Người tham gia còn có thể được Nhà nước hỗ trợ từ 20% đến 50% tùy nhóm đối tượng, thời gian hỗ trợ tối đa 120 tháng. Quyền lợi chính gồm hưu trí và tử tuất; để hưởng lương hưu, người tham gia cần đủ tuổi nghỉ hưu theo lộ trình và có từ đủ 15 năm đóng BHXH trở lên. Khi đăng ký, cần đặc biệt lưu ý việc xác định đúng đối tượng, nhất là với chủ hộ kinh doanh theo các mốc chuyển sang BHXH bắt buộc.
Nếu đang chuẩn bị tham gia hoặc tiếp tục đóng, cách an toàn nhất là kiểm tra trước 4 điểm: đối tượng tham gia, mức thu nhập chọn đóng, mức hỗ trợ được hưởng và quá trình BHXH đã có trước đó. Chỉ cần làm rõ được 4 điểm này, việc tham gia BHXH tự nguyện sẽ dễ hiểu và tránh sai sót hơn rất nhiều.
