Người đang làm việc tự do không đương nhiên thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc. Điểm cần nhìn đúng ngay từ đầu là bản chất quan hệ làm việc: nếu không có hợp đồng lao động và không có sự quản lý, điều hành, giám sát của bên sử dụng lao động thì thường không thuộc diện bắt buộc. Ngược lại, nếu tên hợp đồng là dịch vụ, khoán hay thỏa thuận khác nhưng thực tế có trả công, tiền lương và có bên quản lý công việc, thì vẫn có thể thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Trong thực tế, phần này hay bị hiểu sai ở chỗ nhiều người nghĩ cứ gọi là freelancer thì đứng ngoài BHXH bắt buộc. Cơ quan quản lý thường nhìn vào cách làm việc thực tế chứ không chỉ nhìn tên hợp đồng. Thuận Thiên khuyến nghị bạn kiểm tra đúng 2 dấu hiệu: có trả công/tiền lương và có quản lý, điều hành, giám sát.
I. Bảng tra cứu nhanh
| Trường hợp | Khả năng tham gia BHXH bắt buộc | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|
| Lao động tự do thuần túy, không hợp đồng lao động, không bị quản lý | Không thuộc diện bắt buộc | Có thể chọn tham gia BHXH tự nguyện |
| Hợp đồng tên khác hợp đồng lao động nhưng có trả công và bị quản lý, điều hành, giám sát | Thuộc diện bắt buộc | Đây là điểm dễ bị truy thu nếu xác định sai |
| Làm việc không trọn thời gian, có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức thấp nhất | Thuộc diện bắt buộc | Mức tham chiếu hiện là 2.340.000 đồng/tháng |
| Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh | Thuộc diện bắt buộc từ 01/7/2025 | Mức đóng 29.5% (25% BHXH + 4.5% BHYT) |
Mốc cần nhớ: mức tham chiếu hiện bằng 2.340.000 đồng/tháng; mức đóng tối thiểu với chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh là 29.5% mức tham chiếu, tương ứng 690.300 đồng/tháng; áp dụng từ 01/7/2025.
II. Khi nào người làm việc tự do thuộc diện tham gia BHXH?
1. Không thuộc diện bắt buộc
Nếu một người làm việc độc lập, không ký hợp đồng lao động và không chịu sự quản lý, điều hành, giám sát của bên thuê việc, thì thường không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Ví dụ quen gặp là bán hàng rong hoặc nhận việc theo dự án độc lập nhưng tự quyết cách làm, thời gian làm và không bị kiểm soát như người lao động thông thường.
Lưu ý quan trọng
Thực tế dễ sai ở đây là chỉ nhìn vào cụm từ “làm tự do” rồi kết luận luôn. Nếu hồ sơ, email giao việc, bảng chấm công hoặc cách trả tiền thể hiện có sự điều hành rõ ràng, việc phân loại có thể thay đổi.
2. Có thể thuộc diện bắt buộc dù tên hợp đồng không phải hợp đồng lao động
Nếu thỏa thuận mang tên hợp đồng dịch vụ, hợp đồng khoán hoặc tên khác nhưng nội dung cho thấy có việc làm có trả công/tiền lương và sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên, thì vẫn thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.
Ví dụ thực tế
Một freelancer ký hợp đồng dịch vụ, nhưng hằng ngày phải làm theo giờ cố định, báo cáo trực tiếp, chịu phân công công việc và bị kiểm tra kết quả như nhân sự nội bộ. Trường hợp này thường không còn là lao động tự do thuần túy.
III. Các trường hợp dễ nhầm với lao động tự do
1. Người làm việc không trọn thời gian
Người làm việc không trọn thời gian nhưng có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức đóng BHXH bắt buộc thấp nhất thì thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
| Nội dung | Mức áp dụng |
|---|---|
| Mức tham chiếu | 2.340.000 đồng/tháng |
| Mức đóng tối thiểu cho chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh | 29.5% mức tham chiếu (25% BHXH + 4.5% BHYT) |
| Số tiền tương ứng | 690.300 đồng/tháng |
| Thời điểm áp dụng | 01/7/2025 |
Doanh nghiệp thường lệch ở đoạn này vì cho rằng làm bán thời gian thì không cần xét BHXH. Bạn cần chú ý ở chỗ này: vẫn phải kiểm tra mức tiền lương trong tháng so với ngưỡng áp dụng.
2. Chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh
Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc từ 01/7/2025, không phân biệt phương pháp nộp thuế.
Đây là lỗi đơn giản nhưng nhiều trường hợp vẫn vướng vì chỉ chú ý hoạt động kinh doanh mà bỏ qua tình trạng đăng ký.
IV. Nếu không thuộc diện bắt buộc thì có thể tham gia thế nào?
Người là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên, không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc và không đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng thì có thể tham gia BHXH tự nguyện.
Quyền lợi chính của BHXH tự nguyện gồm:
- Trợ cấp thai sản
- Lương hưu khi đáp ứng điều kiện về tuổi nghỉ hưu và có thời gian đóng tối thiểu 15 năm
- Tử tuất
- Bảo hiểm tai nạn lao động theo quy định của pháp luật về an toàn, vệ sinh lao động
Lưu ý quan trọng
Nếu đã thuộc diện phải tham gia BHXH bắt buộc mà không thực hiện đúng, còn có rủi ro đóng đủ số tiền chậm đóng và nộp thêm khoản bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền chậm đóng, kèm khả năng bị xử phạt vi phạm hành chính. Lúc thanh tra thường bị hỏi đầu tiên là bản chất quan hệ làm việc và căn cứ đóng BHXH của từng người.
Kết luận ngắn: làm việc tự do thuần túy thì thường không thuộc BHXH bắt buộc; nhưng nếu có trả công và có quản lý, điều hành, giám sát, hoặc rơi vào nhóm làm không trọn thời gian đủ ngưỡng hay chủ hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh, thì cần rà soát lại ngay.
