Không phải ai tham gia BHXH bắt buộc cũng được tự chọn mức thu nhập để đóng. Với người lao động hưởng lương theo hợp đồng lao động, căn cứ đóng là tiền lương tháng theo hợp đồng, gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác đã thỏa thuận và trả thường xuyên, ổn định mỗi kỳ. Chỉ một số nhóm đối tượng đặc thù mới có thể lựa chọn mức tiền lương làm căn cứ đóng trong khung luật định.
I. Bảng tra cứu nhanh
| Trường hợp | Có được lựa chọn mức thu nhập đóng BHXH bắt buộc? | Căn cứ áp dụng |
|---|---|---|
| Người lao động hưởng lương theo hợp đồng lao động | Không theo cơ chế tự chọn tự do | Tiền lương tháng theo hợp đồng lao động, gồm lương theo công việc/chức danh, phụ cấp lương và khoản bổ sung trả thường xuyên, ổn định |
| Một số nhóm đối tượng đặc thù theo luật | Có thể lựa chọn trong khung luật định | Thấp nhất bằng mức tham chiếu, cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng |
| Người tham gia BHXH tự nguyện | Được lựa chọn mức thu nhập tháng làm căn cứ đóng theo khung luật định | Đây là cơ chế khác với BHXH bắt buộc |
Mốc quan trọng: Với nhóm được phép lựa chọn, sau ít nhất 12 tháng đóng theo mức đã chọn thì mới được lựa chọn lại mức tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc.
II. Khi nào được và không được chọn mức đóng?
1. Người lao động theo hợp đồng lao động
Nếu bạn thuộc nhóm hưởng lương do người sử dụng lao động quyết định theo hợp đồng, mức đóng BHXH bắt buộc sẽ gắn với tiền lương thực tế theo hợp đồng, không thể tùy chọn. Nhiều doanh nghiệp chỉ lấy lương cơ bản để đóng, bỏ sót phụ cấp lương và khoản bổ sung trả thường xuyên, ổn định. Khi rà soát hồ sơ lao động, cần lưu ý nếu hợp đồng, phụ lục hợp đồng hoặc quy chế lương thể hiện khoản chi trả ổn định mỗi kỳ thì phải đưa vào căn cứ đóng.
2. Một số nhóm đối tượng đặc thù
Một số đối tượng đặc thù được lựa chọn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc. Mức được chọn nằm trong khung:
- Thấp nhất bằng mức tham chiếu
- Cao nhất bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng
Sau khi đã đóng theo mức đã chọn trong ít nhất 12 tháng, nhóm này mới được chọn lại mức tiền lương làm căn cứ đóng. Việc thay đổi sớm hơn mốc thời gian luật cho phép sẽ bị truy thu.
Các đối tượng được nêu gồm: chủ hộ kinh doanh, người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, vợ hoặc chồng không hưởng lương từ ngân sách nhà nước đi công tác nhiệm kỳ, người quản lý doanh nghiệp không hưởng lương, thành viên hội đồng quản trị, giám đốc hợp tác xã có hưởng tiền lương.
Ví dụ thực tế
Một người lao động ký hợp đồng với doanh nghiệp, nhận lương theo chức danh kèm phụ cấp hàng tháng. Doanh nghiệp chỉ kê khai một phần lương khi đóng BHXH bắt buộc – đây là lỗi thường gặp. Ngược lại, với đối tượng đặc thù được chọn mức đóng, họ có thể chọn mức trong khoảng từ mức tham chiếu đến 20 lần mức tham chiếu, nhưng phải đóng ít nhất 12 tháng trước khi thay đổi.
III. Điểm dễ nhầm với BHXH tự nguyện
BHXH tự nguyện cho phép người tham gia tự chọn mức thu nhập đóng, nhưng điều này không áp dụng cho BHXH bắt buộc. Nhầm lẫn giữa hai loại hình dễ dẫn đến hồ sơ sai, phải điều chỉnh.
IV. Lưu ý khi xác định căn cứ đóng
- Đóng trên mức lương thấp hơn thực tế là lỗi phổ biến và có rủi ro bị truy thu.
- Bỏ sót phụ cấp lương, khoản bổ sung trả thường xuyên, ổn định khi xác định căn cứ đóng.
- Kê khai thấp hơn thực tế để giảm số phải đóng là điểm cơ quan quản lý thường kiểm tra kỹ.
- Với đối tượng đặc thù được chọn mức đóng, cần kiểm tra giới hạn: không thấp hơn mức tham chiếu và không vượt quá 20 lần mức tham chiếu.
- Khi có thay đổi về lương hoặc thay đổi mức tham chiếu, hồ sơ cần được rà soát lại để tránh lệch căn cứ đóng.
Lưu ý quan trọng
Nếu bạn là người lao động thông thường theo hợp đồng, căn cứ đóng BHXH bắt buộc gắn với tiền lương tháng theo hợp đồng lao động, không thể tự chọn. Nếu thuộc nhóm đặc thù, cần kiểm tra rõ mình có nằm đúng diện được lựa chọn hay không, mức đang chọn có nằm trong khung luật định hay không và đã đủ 12 tháng để điều chỉnh lại mức đóng hay chưa.
