Cổ đông phổ thông thường không có cơ chế đơn phương lấy lại tiền đã góp khỏi công ty cổ phần chỉ vì không ai mua lại cổ phần. Nhiều người lầm tưởng góp vốn xong có thể rút lại như cho công ty vay. Nhưng với công ty cổ phần, việc rút vốn chỉ được thực hiện qua các kênh hợp pháp: chuyển nhượng cổ phần, yêu cầu công ty mua lại trong trường hợp đặc biệt, hoặc hoàn trả vốn thông qua giảm vốn điều lệ nếu Đại hội đồng cổ đông thông qua và công ty đáp ứng điều kiện luật định.
Nếu không rơi vào các trường hợp này, cổ đông thường phải tiếp tục nắm giữ cổ phần hoặc tìm bên nhận chuyển nhượng. Không có cơ chế buộc công ty phải mua lại chỉ vì “không ai mua”. Nếu tự ý rút tiền hoặc lấy tài sản công ty để coi như hoàn vốn, rủi ro pháp lý phát sinh khá lớn cho cả cổ đông và người có lợi ích liên quan.
I. Bảng tra cứu nhanh cách xử lý
| Tình huống | Hướng xử lý | Kết quả |
|---|---|---|
| Có người nhận chuyển nhượng | Chuyển nhượng cổ phần theo luật và Điều lệ công ty | Có thể rút vốn bằng cách bán cổ phần |
| Đã biểu quyết không thông qua nghị quyết về tổ chức lại công ty hoặc thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông tại Điều lệ | Gửi văn bản yêu cầu công ty mua lại cổ phần | Có thể yêu cầu công ty mua lại nếu đáp ứng điều kiện |
| Đại hội đồng cổ đông quyết định hoàn trả một phần vốn góp và công ty đủ điều kiện | Giảm vốn điều lệ để hoàn trả theo tỷ lệ sở hữu | Có thể nhận lại một phần vốn |
| Không ai mua, không thuộc trường hợp yêu cầu công ty mua lại, không có nghị quyết hoàn trả vốn | Tiếp tục nắm giữ cổ phần hoặc tiếp tục tìm người mua | Không thể đơn phương rút vốn |
Mốc thời gian cần nhớ: yêu cầu công ty mua lại cổ phần được gửi trong 10 ngày kể từ ngày Đại hội đồng cổ đông thông qua nghị quyết; công ty mua lại trong 90 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu nếu đủ điều kiện.
II. Khi nào cổ đông rút vốn được, khi nào không
1. Trường hợp không thể đơn phương rút vốn
Cổ đông phổ thông không được rút vốn đã góp ra khỏi công ty dưới mọi hình thức, trừ trường hợp được công ty hoặc người khác mua lại cổ phần. Nếu các bên tự thỏa thuận cho cổ đông lấy tiền từ quỹ công ty để “thoái vốn”, điều này vi phạm quy định.
Nếu tự ý rút vốn trái cách làm hợp pháp, cổ đông và người có lợi ích liên quan có thể liên đới chịu trách nhiệm đối với các khoản nợ, nghĩa vụ tài sản khác của công ty và thiệt hại phát sinh trong phạm vi giá trị cổ phần đã rút.
2. Con đường chính là chuyển nhượng cổ phần
Chuyển nhượng cổ phần là cách xử lý phổ biến. Cổ đông có quyền chuyển nhượng cổ phần cho người khác, trừ các hạn chế theo luật và Điều lệ công ty.
- Nếu Điều lệ có cơ chế ưu tiên chào bán cho cổ đông hiện hữu thì cần đi đúng quy trình này trước.
- Nếu là cổ đông sáng lập thì trong 03 năm kể từ ngày công ty được cấp Giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, việc chuyển nhượng cổ phần phổ thông sẽ chịu hạn chế theo luật.
- Nếu chưa có người mua, cổ đông chỉ có thể tiếp tục đàm phán, chào bán rộng rãi, nhờ môi giới hoặc tìm nhà đầu tư mới.
Nhiều giao dịch chỉ thỏa thuận miệng, không kiểm tra Điều lệ nên phát sinh tranh chấp về điều kiện chuyển nhượng.
3. Chỉ một số trường hợp mới được yêu cầu công ty mua lại
Quyền yêu cầu công ty mua lại cổ phần không phải là quyền dùng cho mọi trường hợp muốn rút vốn. Cổ đông chỉ có thể dùng cơ chế này nếu đã biểu quyết không thông qua nghị quyết của Đại hội đồng cổ đông về:
- Tổ chức lại công ty; hoặc
- Thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông quy định tại Điều lệ.
Yêu cầu cần lập thành văn bản và gửi đến công ty trong thời hạn 10 ngày kể từ ngày nghị quyết được thông qua. Công ty xem xét mua lại trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu, theo giá thị trường hoặc giá xác định theo Điều lệ; nếu không thỏa thuận được giá thì có thể sử dụng tổ chức thẩm định giá.
Cổ đông phản đối bằng lời nói hoặc email không chính thức, thiếu văn bản đúng thời hạn, khiến quyền lợi khó bảo vệ.
III. Công ty có thể mua lại hoặc hoàn trả vốn trong trường hợp nào
1. Công ty tự quyết định mua lại cổ phần
Ngoài trường hợp cổ đông yêu cầu mua lại theo điều kiện riêng nêu trên, công ty còn có thể mua lại cổ phần đã bán theo quyết định của chính công ty. Tuy nhiên, đây không phải quyền đòi mua lại vô điều kiện của cổ đông.
Nếu công ty không có quyết định mua lại hoặc không bảo đảm điều kiện tài chính, pháp lý để thanh toán, cổ đông thường không thể ép công ty mua chỉ vì muốn rút vốn.
2. Hoàn trả một phần vốn góp thông qua giảm vốn điều lệ
Đây là cơ chế ở cấp công ty, không phải giải pháp riêng cho một người. Công ty có thể giảm vốn điều lệ để hoàn trả một phần vốn góp cho cổ đông theo tỷ lệ sở hữu khi đáp ứng đủ các điều kiện sau:
- Có quyết định của Đại hội đồng cổ đông.
- Công ty đã hoạt động kinh doanh từ 02 năm trở lên kể từ ngày đăng ký thành lập doanh nghiệp, không kể thời gian đăng ký tạm ngừng kinh doanh.
- Sau khi hoàn trả, công ty vẫn bảo đảm thanh toán đủ các khoản nợ và nghĩa vụ tài sản khác.
Một số người nhầm rằng chỉ cần cổ đông muốn rút là công ty hoàn lại đúng phần vốn của người đó. Trên thực tế, cơ chế này được thực hiện theo tỷ lệ sở hữu cổ phần, nên không thể rút riêng nếu các cổ đông khác không đồng ý.
Lưu ý về thanh toán: nếu sau khi mua lại cổ phần mà công ty không bảo đảm thanh toán đủ nợ và nghĩa vụ tài sản khác thì việc thanh toán mua lại sẽ không đặt ra theo điều kiện luật định.
IV. Nếu bế tắc kéo dài vì không ai mua thì nên hiểu đúng thế nào
Nếu không có người nhận chuyển nhượng, không thuộc trường hợp yêu cầu công ty mua lại, và Đại hội đồng cổ đông cũng không thông qua phương án hoàn trả vốn hoặc công ty mua lại cổ phần, thì về bản chất cổ đông vẫn phải tiếp tục sở hữu cổ phần.
Cổ đông có thể cân nhắc các hướng xử lý khác như đề xuất tái cấu trúc, tìm nhà đầu tư mới, đàm phán mua lại nội bộ hoặc nếu đủ điều kiện và được thông qua thì xem xét giải thể công ty. Cần lưu ý: không xử lý bằng cách rút tiền, lấy tài sản công ty hoặc lập thỏa thuận hoàn vốn trái quy định, vì đây là nội dung dễ bị kiểm tra khi phát sinh tranh chấp nội bộ.
Ví dụ thực tế
Một cổ đông nắm giữ cổ phần phổ thông muốn rút vốn nhưng không có người mua, công ty cũng không có nghị quyết mua lại, đồng thời không thuộc trường hợp phản đối nghị quyết về tổ chức lại công ty hoặc thay đổi quyền, nghĩa vụ của cổ đông. Khi đó, cổ đông này thường phải tiếp tục giữ cổ phần; nếu tự lấy tiền công ty để xem như hoàn vốn thì rủi ro trách nhiệm liên đới vẫn còn.
Lưu ý quan trọng
- Ưu tiên kiểm tra kỹ Điều lệ công ty trước khi chào bán cổ phần.
- Nếu muốn yêu cầu công ty mua lại, cần theo dõi chặt mốc 10 ngày để gửi văn bản.
- Nếu công ty dự kiến mua lại hoặc hoàn trả vốn, cần rà lại khả năng thanh toán nợ và nghĩa vụ tài sản khác.
- Nên giữ đầy đủ hồ sơ biểu quyết, văn bản yêu cầu mua lại, tài liệu chuyển nhượng và nghị quyết nội bộ để tránh tranh chấp về sau.
