Không phải mọi hợp đồng khoán dịch vụ với cá nhân đều thuộc trường hợp phải đóng bảo hiểm xã hội. Điểm dễ nhầm nằm ở chỗ tên hợp đồng không quyết định tất cả, mà cơ quan có thẩm quyền sẽ nhìn vào bản chất quan hệ thực tế. Nếu đây là hợp đồng dân sự thuần túy, người nhận khoán tự làm, tự quyết cách làm, thời gian, địa điểm và bên giao việc chỉ nhận kết quả công việc, thì thường không phát sinh nghĩa vụ tham gia BHXH bắt buộc. Ngược lại, nếu nội dung thể hiện việc làm có trả công như tiền lương, có quản lý, điều hành, giám sát và thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên, thì vẫn có thể bị xác định là quan hệ thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
Mốc cần chú ý: Quy định mở rộng theo bản chất thỏa thuận áp dụng từ ngày 01/7/2025. Từ 30/11/2025, trường hợp chậm đóng, trốn đóng còn có thể phát sinh khoản tính thêm 0,03%/ngày trên số tiền và số ngày chậm đóng.
I. Bảng tra cứu nhanh
| Trường hợp | Bản chất thực tế | Khả năng phát sinh BHXH |
|---|---|---|
| Khoán dịch vụ dân sự thuần túy | Bên nhận khoán tự chủ cách làm, thời gian, địa điểm; bên giao chỉ nhận kết quả | Thường không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc |
| Khoán nhưng có yếu tố lao động phụ thuộc | Có trả công như tiền lương, có quản lý, điều hành, giám sát; thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên | Có thể thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc |
| Làm việc không trọn thời gian | Vẫn mang bản chất quan hệ lao động thuộc diện bắt buộc, từ đủ 01 tháng trở lên | Có thể phải tham gia nếu tiền lương tháng bằng hoặc cao hơn mức thấp nhất làm căn cứ đóng |
| Cá nhân nhận khoán rồi tự tổ chức đội nhóm | Cá nhân nhận khoán trực tiếp quản lý lao động của mình | Trách nhiệm đóng BHXH thuộc về cá nhân đó, không phải doanh nghiệp giao khoán ban đầu |
II. Cách phân biệt đúng để tránh sai
1. Khi nào thiên về hợp đồng dân sự
Nếu bên nhận khoán độc lập, tự quyết phương pháp thực hiện, không bị kiểm soát giờ giấc, quy trình, địa điểm và nghĩa vụ chính là bàn giao sản phẩm hoặc kết quả công việc, thì quan hệ này thiên về hợp đồng dịch vụ theo Bộ luật Dân sự. Trên thực tế, không ít doanh nghiệp ghi là hợp đồng khoán nhưng lại chấm công, giao ca, duyệt nghỉ, kiểm tra tiến độ từng ngày. Khi đó hồ sơ đặt tên là khoán nhưng cách vận hành lại giống quan hệ lao động.
2. Khi nào dễ bị xem là quan hệ lao động
Nếu bên giao việc kiểm soát cách làm, thời gian làm việc, phân công công việc, giám sát trực tiếp quá trình thực hiện và trả công như tiền lương, thì dù hợp đồng ghi là hợp đồng khoán vẫn có thể bị xác định lại theo bản chất thực tế. Đây là điểm thanh tra hay yêu cầu làm rõ trước tiên: người làm có phải tuân thủ giờ làm, báo cáo trực tiếp và chịu điều hành hằng ngày hay không.
Ví dụ thực tế
Một cá nhân nhận “khoán” nhưng làm cố định tại doanh nghiệp, có quản lý phân ca, chấm công, giao việc hằng ngày và nhận tiền công hàng tháng. Trường hợp này dễ bị nhìn nhận là quan hệ lao động hơn là khoán dân sự thuần túy.
III. Mốc áp dụng và các trường hợp hay bị bỏ sót
1. Áp dụng theo thời gian
Từ 01/7/2025, việc xác định đối tượng tham gia BHXH chú trọng vào bản chất thỏa thuận, không phụ thuộc hoàn toàn vào tên hợp đồng. Trước mốc này, hợp đồng khoán dịch vụ dân sự thuần túy theo thực tiễn áp dụng khung cũ thường không thuộc diện bắt buộc tham gia BHXH.
2. Làm việc không trọn thời gian
Lưu ý: làm việc bán thời gian không đồng nghĩa với việc không thuộc diện tham gia BHXH. Nếu người làm việc theo thỏa thuận thực chất là quan hệ lao động thuộc diện bắt buộc, thời hạn từ đủ 01 tháng trở lên, thì vẫn có thể phải tham gia BHXH khi tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn mức thấp nhất làm căn cứ đóng. Theo dữ kiện đang áp dụng, mức thấp nhất này bằng mức tham chiếu, hiện áp dụng theo mức lương cơ sở 2.340.000 đồng/tháng.
Lưu ý quan trọng
Kiểm tra 3 điểm trong hồ sơ: ai quản lý trực tiếp người làm, tiền trả có tính như lương hay không, và thời hạn thỏa thuận có từ đủ 01 tháng trở lên hay không. Tuy nhiên, không ít doanh nghiệp chỉ căn cứ vào tên hợp đồng nên dễ bỏ sót.
IV. Rủi ro khi ký khoán để che giấu quan hệ lao động
Nếu doanh nghiệp hoặc bên sử dụng lao động ký hợp đồng khoán để che giấu quan hệ lao động thuộc diện tham gia BHXH nhưng không đóng, thì có thể bị truy đóng số tiền còn thiếu. Từ 30/11/2025, còn phải nộp thêm số tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN. Trường hợp trốn đóng còn có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự.
Một tình huống khác cũng hay phát sinh: doanh nghiệp giao khoán cho một cá nhân, sau đó cá nhân này tự tổ chức đội nhóm lao động của mình. Khi đó, theo dữ kiện áp dụng, trách nhiệm đóng BHXH thuộc về cá nhân nhận khoán, không phải doanh nghiệp giao khoán ban đầu. Điều này giúp xác định đúng chủ thể có nghĩa vụ đóng, tránh sai sót ngay từ khâu kê khai.
