Không phát sinh nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc nếu hợp đồng khoán dịch vụ có bản chất là quan hệ dân sự thuần túy: giao việc theo kết quả công việc, bên nhận khoán tự chủ cách làm và không có yếu tố quản lý, điều hành, giám sát từ bên giao khoán, dù thời hạn ký trên 1 tháng. Vấn đề thường gặp là nhiều doanh nghiệp chỉ chú ý đến thời hạn hợp đồng mà bỏ qua bản chất thực tế của mối quan hệ.
I. Bảng tra cứu nhanh
| Trường hợp | Bản chất quan hệ | Khả năng phát sinh BHXH bắt buộc |
|---|---|---|
| Khoán theo sản phẩm/kết quả, thanh toán theo nghiệm thu, không chấm công, không áp giờ làm | Hợp đồng dịch vụ dân sự | Không phát sinh trong bối cảnh này |
| Hợp đồng trên 1 tháng nhưng bên nhận khoán tự chủ thời gian, phương pháp thực hiện, chỉ bàn giao kết quả | Hợp đồng dịch vụ dân sự | Không phát sinh trong bối cảnh này |
| Tên gọi là khoán dịch vụ nhưng thực tế có phân công thường xuyên, quản lý thời gian, địa điểm, tiến độ, chấm công | Quan hệ lao động | Có thể bị xác định thuộc diện đóng BHXH bắt buộc |
Mốc từ đủ 01 tháng trở lên chỉ có ý nghĩa khi thỏa thuận đó mang bản chất hợp đồng lao động hoặc thỏa thuận có nội dung lao động.
II. Khi nào hợp đồng khoán dịch vụ không bị xem là quan hệ lao động?
1. Dấu hiệu của hợp đồng khoán đúng bản chất
- Giao khoán theo sản phẩm hoặc kết quả công việc.
- Thanh toán theo nghiệm thu hoặc theo kết quả hoàn thành.
- Bên nhận khoán tự quyết cách thức thực hiện.
- Không bị chấm công, không bị ấn định giờ làm, không chịu quản lý trực tiếp.
- Không có điều hành, giám sát như đối với nhân viên làm công ăn lương.
Cơ quan có thẩm quyền sẽ xem xét kỹ cách vận hành, không chỉ dựa vào tên hợp đồng. Nếu hồ sơ ghi khoán dịch vụ nhưng cách tổ chức làm việc giống nhân sự nội bộ, rủi ro bị truy thu là rất cao.
2. Dấu hiệu dễ bị xác định là hợp đồng lao động trá hình
- Phân công công việc thường xuyên, lặp lại.
- Quản lý thời gian làm việc, địa điểm làm việc.
- Kiểm soát tiến độ theo kiểu điều hành trực tiếp.
- Chấm công, báo cáo định kỳ, giám sát như người lao động.
- Thỏa thuận có trả công, tiền lương kèm yếu tố quản lý, điều hành, giám sát.
Một tình huống thường gặp là doanh nghiệp ký hợp đồng khoán nhưng vẫn yêu cầu có mặt cố định, báo cáo hàng ngày, tương tự nhân viên. Khi đó, rủi ro nằm ở bản chất quan hệ thực tế, không phải tên gọi.
III. Thời hạn trên 1 tháng có làm phát sinh BHXH không?
Không chỉ vì hợp đồng kéo dài trên 1 tháng mà tự động phát sinh nghĩa vụ đóng BHXH. Cần phân biệt: thời hạn chỉ là dấu hiệu phụ, yếu tố quyết định vẫn là bản chất quan hệ có phải lao động hay không.
- Nếu là hợp đồng lao động hoặc thỏa thuận mang bản chất lao động, mốc từ đủ 01 tháng trở lên có ý nghĩa khi xem xét BHXH bắt buộc.
- Nếu hợp đồng trên 1 tháng nhưng vẫn là khoán dịch vụ thuần túy, không có quản lý, điều hành, giám sát, thì không phát sinh đóng BHXH bắt buộc trong trường hợp này.
- Trong trường hợp đang xét, hợp đồng dưới 1 tháng không thuộc diện đóng BHXH bắt buộc.
Ví dụ thực tế
Công ty B thuê freelancer thiết kế logo bằng hợp đồng khoán việc, thời hạn thực hiện trên 1 tháng. Freelancer tự sắp xếp thời gian, tự chọn phương pháp làm, công ty chỉ nhận sản phẩm cuối cùng và nghiệm thu kết quả. Trường hợp này vẫn thể hiện bản chất hợp đồng dịch vụ dân sự, nên không phát sinh đóng BHXH bắt buộc chỉ vì thời hạn kéo dài hơn 1 tháng.
IV. Rủi ro kiểm tra và hồ sơ nên giữ
Cơ quan BHXH có thể kiểm tra bản chất thực tế của quan hệ, không dừng ở tên hợp đồng. Nếu doanh nghiệp dùng hợp đồng khoán để che giấu quan hệ lao động có quản lý, giám sát nhằm né BHXH thì có rủi ro bị xác định là trốn đóng, bị truy thu và xử phạt. Thanh tra sẽ yêu cầu hồ sơ chứng minh việc giao khoán theo kết quả, không phải quản lý nhân sự.
- Thỏa thuận giao việc theo kết quả.
- Biên bản nghiệm thu.
- Chứng từ thanh toán theo sản phẩm/kết quả.
- Tài liệu thể hiện không chấm công, không điều hành trực tiếp.
- Nội dung hợp đồng ghi rõ tính chất dịch vụ dân sự, bên nhận khoán tự chủ phương pháp và thời gian thực hiện.
Lưu ý quan trọng
- Lỗi phổ biến là có yếu tố quản lý, giám sát về giờ giấc, báo cáo định kỳ, địa điểm cố định nhưng vẫn ký tên là khoán dịch vụ.
- Một thiếu sót trong hồ sơ là có hợp đồng nhưng thiếu biên bản nghiệm thu hoặc tài liệu chứng minh giao khoán theo kết quả.
- Nếu công việc mang tính thường xuyên, lặp lại như nhân viên, rủi ro bị nhìn nhận là quan hệ lao động sẽ cao hơn.
