Không, không phải cứ là thành viên gia đình thì phải đóng BHXH. BHXH không áp dụng theo hộ gia đình mà xét theo từng cá nhân có thuộc nhóm tham gia BHXH bắt buộc hay không. Nếu một người trong gia đình thuộc đối tượng luật định, như người làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên hoặc các nhóm khác được liệt kê, thì người đó tham gia BHXH bắt buộc. Nếu không thuộc diện này, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tham gia BHXH tự nguyện. Riêng lao động giúp việc gia đình không thuộc diện tham gia BHXH bắt buộc.
I. Bảng tra cứu nhanh
| Trường hợp | Cách hiểu đúng |
|---|---|
| Chỉ là thành viên trong gia đình | Không làm phát sinh nghĩa vụ tham gia BHXH chỉ vì ở cùng hộ hoặc có quan hệ gia đình |
| Đồng thời là người lao động hoặc thuộc nhóm đối tượng luật định | Tham gia BHXH bắt buộc theo đúng tư cách pháp lý của người đó |
| Không thuộc diện bắt buộc | Không thuộc BHXH bắt buộc, nhưng có thể tham gia BHXH tự nguyện nếu là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên và không đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng |
| Lao động giúp việc gia đình | Không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc |
| Thân nhân đóng thay | Chỉ xuất hiện trong trường hợp luật định, không phải vì là người nhà mà mặc nhiên phải đóng |
Ý cốt lõi: BHXH đi theo đối tượng tham gia, không đi theo hộ gia đình.
II. Khi nào thành viên gia đình có tham gia BHXH?
1. Trường hợp thuộc diện bắt buộc
Nếu thành viên gia đình đồng thời là người lao động hoặc thuộc nhóm đối tượng quy định tại Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội, thì sẽ tham gia BHXH bắt buộc. Nhiều người hiểu sai rằng cứ sống chung nhà, cùng hộ khẩu hoặc cùng kinh doanh trong gia đình là phải đóng giống nhau, nhưng cơ quan quản lý nhìn vào tư cách pháp lý cụ thể của từng người.
Ví dụ thực tế
Trong một hộ gia đình, người con làm việc theo hợp đồng lao động từ đủ 01 tháng trở lên thì thuộc diện BHXH bắt buộc; người mẹ không thuộc nhóm bắt buộc thì không phải đóng theo.
2. Trường hợp không thuộc diện bắt buộc
Nếu không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc thì không phát sinh nghĩa vụ tham gia bắt buộc. Tuy nhiên, công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên có thể tham gia BHXH tự nguyện nếu không đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH hoặc trợ cấp hằng tháng. Nhiều người chỉ tập trung vào BHXH bắt buộc mà quên mất lựa chọn tự nguyện.
3. Trường hợp dễ nhầm với lao động giúp việc gia đình
Lao động giúp việc gia đình không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc. Nhiều gia đình lầm tưởng hễ có quan hệ lao động là áp dụng BHXH bắt buộc như nhau.
III. Một số tình huống hay bị hiểu sai
1. Chủ hộ kinh doanh trong gia đình
Phạm vi đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đã được mở rộng thêm ở một số nhóm. Trong đó có chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh tham gia theo quy định của Chính phủ. Nội dung này áp dụng từ 01/7/2025 cho một số trường hợp và mở rộng từ 01/7/2029. Khi kiểm tra hồ sơ, điểm cần xác định trước tiên không phải người đó có phải thành viên gia đình hay không, mà là họ đang đứng tên với tư cách gì.
2. Thân nhân đóng thay cho người lao động
Có trường hợp người lao động hoặc thân nhân của người lao động được đóng tiếp một lần cho số tháng còn thiếu, nếu người lao động còn thiếu tối đa 06 tháng đóng BHXH bắt buộc để đủ điều kiện hưởng lương hưu hoặc trợ cấp tuất hằng tháng. Đây không phải nghĩa vụ đóng BHXH vì là thành viên gia đình, mà là cơ chế được phép đóng thay trong trường hợp luật định.
Lưu ý: việc thân nhân được đóng thay chỉ nên hiểu trong đúng phạm vi trường hợp nêu trên, không suy rộng thành cứ là người nhà thì có trách nhiệm đóng BHXH cho nhau.
IV. Phân biệt BHXH với BHYT hộ gia đình
Nhiều người nhầm giữa BHXH và BHYT hộ gia đình. BHXH không có cơ chế bắt buộc theo hộ gia đình, còn BHYT có cơ chế tham gia theo hộ và mức đóng giảm dần theo số người tham gia. Đây là lỗi đơn giản nhưng nhiều người vẫn vướng khi tự đối chiếu nghĩa vụ đóng.
| Nội dung | BHXH | BHYT hộ gia đình |
|---|---|---|
| Cách xác định đối tượng | Theo từng cá nhân thuộc diện bắt buộc hoặc tự nguyện | Theo cơ chế hộ gia đình |
| Có áp dụng vì là thành viên gia đình không | Không | Có cơ chế theo hộ |
| Mức đóng giảm theo số người | Không áp dụng theo hộ | Có |
Đối với BHYT hộ gia đình, mức đóng hằng tháng bằng 4,5% mức lương cơ sở cho người thứ nhất; người thứ hai, thứ ba, thứ tư lần lượt bằng 70%, 60%, 50% mức đóng của người thứ nhất; từ người thứ năm trở đi bằng 40%. Với mức lương cơ sở 2.340.000 đồng, số tiền tương ứng là:
| Thành viên | Mức đóng/tháng |
|---|---|
| Người thứ nhất | 105.300 đồng |
| Người thứ hai | 73.710 đồng |
| Người thứ ba | 63.180 đồng |
| Người thứ tư | 52.650 đồng |
| Từ người thứ năm trở đi | 42.120 đồng |
Nội dung này chỉ để phân biệt, không phải căn cứ xác định nghĩa vụ đóng BHXH.
Mốc cần lưu ý: thời hạn đóng BHXH bắt buộc chậm nhất là ngày cuối cùng của tháng tiếp theo đối với phương thức đóng hằng tháng; hoặc ngày cuối cùng của tháng tiếp theo ngay sau chu kỳ đóng đối với phương thức đóng 03 tháng hoặc 06 tháng một lần.
Nếu chậm đóng có thể bị buộc đóng đủ số tiền chậm đóng, nộp thêm 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm đóng, kèm xử phạt vi phạm hành chính và không được xét danh hiệu thi đua. Khi kiểm tra nghĩa vụ tham gia cho từng người trong gia đình, cách an toàn nhất là tách từng cá nhân để đối chiếu đúng nhóm đối tượng.
