Các khoản này thường được xếp vào thu nhập khác khi xác định thu nhập chịu thuế TNDN. Trong đó, tiền phạt, tiền bồi thường vi phạm hợp đồng hoặc thưởng theo hợp đồng được tính theo nguyên tắc bù trừ giữa khoản thu và khoản chi, phần chênh lệch còn lại mới tính vào thu nhập khác. Với chênh lệch do đánh giá lại tài sản, nếu chênh lệch tăng thì tính vào thu nhập khác, nếu chênh lệch giảm thì được giảm trừ thu nhập khác. Riêng quyền sử dụng đất có chênh lệch tăng có thể phân bổ dần, nhưng thời gian tối đa không quá 10 năm.
I. Bảng tra cứu nhanh
| Khoản phát sinh | Cách xác định trong thu nhập chịu thuế TNDN |
|---|---|
| Tiền phạt, tiền bồi thường do vi phạm hợp đồng kinh tế; thưởng do thực hiện tốt cam kết theo hợp đồng | Là thu nhập khác; nếu đồng thời có khoản chi phạt, bồi thường hợp đồng thì bù trừ thu và chi, phần chênh lệch còn lại mới tính vào thu nhập khác |
| Khoản có bản chất ghi giảm giá trị công trình, hàng hóa, dịch vụ | Không tính theo cơ chế thu nhập khác nêu trên |
| Chênh lệch tăng do đánh giá lại tài sản | Tính một lần vào thu nhập khác |
| Chênh lệch giảm do đánh giá lại tài sản | Được giảm trừ thu nhập khác |
| Chênh lệch tăng do đánh giá lại quyền sử dụng đất | Có thể phân bổ dần theo quy định, tối đa không quá 10 năm |
| Đánh giá lại tài sản để cổ phần hóa, sắp xếp lại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ | Không tính vào thu nhập chịu thuế TNDN |
Không phải cứ thu được tiền phạt hợp đồng là đưa toàn bộ vào thu nhập chịu thuế. Cần xem đã bù trừ với khoản chi phạt, bồi thường liên quan hay chưa.
II. Tiền phạt, bồi thường hợp đồng xử lý thế nào?
1. Nguyên tắc tính thu nhập khác
Nếu doanh nghiệp có khoản thu về tiền phạt, tiền bồi thường do vi phạm hợp đồng kinh tế hoặc thưởng do thực hiện tốt cam kết theo hợp đồng, khoản này được xác định là thu nhập khác.
Nếu cùng lúc phát sinh khoản chi phạt, chi bồi thường hợp đồng, thì thực hiện bù trừ giữa thu và chi. Sau khi bù trừ, phần chênh lệch còn lại mới tính vào thu nhập khác chịu thuế TNDN.
- Nếu thu lớn hơn chi: phần chênh lệch là thu nhập khác.
- Nếu khoản mang bản chất điều chỉnh giảm giá trị công trình, hàng hóa, dịch vụ: không gộp vào nhóm thu nhập khác này.
Ví dụ thực tế
Doanh nghiệp thu được tiền phạt vi phạm hợp đồng từ đối tác, đồng thời lại phát sinh khoản bồi thường cho một hợp đồng khác. Nhiều đơn vị hạch toán riêng khoản thu vào thu nhập chịu thuế nhưng bỏ sót bước bù trừ với khoản chi phạt, bồi thường, khiến số thu nhập khác bị lệch.
Lưu ý
Cơ quan thuế thường xem xét kỹ bản chất khoản tiền nhận được. Nếu đó thực chất là khoản giảm giá trị công trình, hàng hóa, dịch vụ thì cách xử lý sẽ khác, không nên gộp chung với tiền phạt, bồi thường hợp đồng.
III. Chênh lệch do đánh giá lại tài sản có chịu thuế không?
1. Các trường hợp áp dụng
Chênh lệch do đánh giá lại tài sản được xét trong các trường hợp đánh giá lại theo quy định của pháp luật để:
- Góp vốn;
- Điều chuyển khi sáp nhập;
- Hợp nhất;
- Chia;
- Tách;
- Chuyển đổi chủ sở hữu;
- Chuyển đổi loại hình doanh nghiệp.
2. Cách xử lý chênh lệch tăng, giảm
Chênh lệch được xác định trên cơ sở phần chênh giữa giá trị đánh giá lại và giá trị còn lại hoặc giá trị sổ sách của tài sản theo quy định.
- Nếu chênh lệch tăng: tính một lần vào thu nhập khác.
- Nếu chênh lệch giảm: được giảm trừ thu nhập khác.
Riêng đối với quyền sử dụng đất, nếu phát sinh chênh lệch tăng do đánh giá lại thì có thể tính dần theo quy định, với thời gian phân bổ tối đa không quá 10 năm.
Phần này hay bị bỏ sót ở chỗ doanh nghiệp ghi nhận chênh lệch tăng do đánh giá lại tài sản nhưng không tách riêng trường hợp quyền sử dụng đất để theo dõi thời gian phân bổ.
Ví dụ thực tế
Khi tái cấu trúc doanh nghiệp, tài sản được đánh giá lại để phục vụ góp vốn hoặc chuyển đổi loại hình. Đây là điểm dễ bị truy thu nếu hồ sơ chỉ có biên bản đánh giá lại nhưng không làm rõ giá trị còn lại hoặc giá trị sổ sách làm căn cứ xác định phần chênh lệch.
IV. Trường hợp không tính vào thu nhập chịu thuế TNDN
Trường hợp chênh lệch do đánh giá lại tài sản để cổ phần hóa, sắp xếp lại doanh nghiệp do Nhà nước nắm giữ 100% vốn điều lệ thì không tính vào thu nhập chịu thuế TNDN.
Lưu ý
Lúc thanh tra thường bị hỏi đầu tiên là doanh nghiệp đánh giá lại tài sản trong bối cảnh nào. Thuận Thiên lưu ý bạn nên kiểm tra kỹ hồ sơ pháp lý của đợt cổ phần hóa hoặc sắp xếp lại doanh nghiệp để tránh nhầm sang các trường hợp chuyển đổi thông thường.
Nếu bạn đang rà soát quyết toán, Thuận Thiên khuyến nghị bạn đối chiếu lại chứng từ thu phạt, chi bồi thường, hồ sơ đánh giá lại tài sản và căn cứ ghi sổ để tránh lệch chỉ tiêu thu nhập khác.
