Hợp đồng dân sự hoặc thương mại có thể bị Tòa án tuyên bố vô hiệu nếu thuộc một trong các trường hợp do Bộ luật Dân sự 2015 quy định. Khi bị tuyên vô hiệu, hợp đồng không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ pháp lý của các bên ngay từ thời điểm giao kết.
I. Các trường hợp hợp đồng bị vô hiệu
- Vi phạm điều cấm hoặc trái đạo đức xã hội: Nội dung hoặc mục đích của hợp đồng vi phạm các quy định cấm của luật hoặc trái với chuẩn mực đạo đức xã hội.
- Hợp đồng giả tạo: Được xác lập nhằm che giấu một giao dịch khác hoặc để trốn tránh nghĩa vụ với bên thứ ba.
- Chủ thể không đủ năng lực: Do người chưa thành niên, người mất/hạn chế năng lực hành vi dân sự xác lập (trừ các giao dịch phục vụ nhu cầu sinh hoạt thiết yếu phù hợp lứa tuổi).
- Do nhầm lẫn: Một hoặc các bên bị nhầm lẫn về nội dung giao dịch khiến mục đích không đạt được.
- Do lừa dối, đe dọa, cưỡng ép: Một bên bị ép buộc hoặc bị lừa dối tham gia giao kết trái với ý chí tự nguyện.
- Người xác lập không nhận thức được hành vi: Người có năng lực hành vi dân sự nhưng tại thời điểm giao kết không làm chủ được hành vi của mình (ví dụ: đang trong trạng thái kích động mạnh, say chất kích thích…).
- Vi phạm hình thức: Hợp đồng không tuân thủ quy định bắt buộc về công chứng, chứng thực. Tuy nhiên, nếu một bên đã thực hiện ít nhất 2/3 nghĩa vụ thì Tòa án có thể công nhận hiệu lực mà không cần công chứng lại.
- Đối tượng không thể thực hiện: Ngay tại thời điểm giao kết, đối tượng của hợp đồng đã không thể thực hiện được.
II. Hậu quả pháp lý của hợp đồng vô hiệu
- Hợp đồng không làm phát sinh, thay đổi, chấm dứt quyền và nghĩa vụ dân sự của các bên kể từ thời điểm xác lập.
- Các bên phải khôi phục lại tình trạng ban đầu, hoàn trả cho nhau những gì đã nhận. Nếu không hoàn trả được bằng hiện vật thì phải hoàn trả giá trị bằng tiền.
- Bên có lỗi gây thiệt hại phải bồi thường cho bên kia.
- Việc xử lý hoa lợi, lợi tức hoặc tài sản liên quan sẽ thực hiện theo quy định cụ thể của pháp luật đối với từng trường hợp.
III. Thời hiệu yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu
- Thời hiệu 02 năm: Áp dụng cho các trường hợp vô hiệu do: nhầm lẫn; lừa dối, đe dọa; người xác lập không nhận thức được hành vi; vi phạm quy định về hình thức. Thời hạn tính từ ngày giao dịch được xác lập hoặc từ khi chấm dứt hành vi đe dọa/cưỡng ép.
- Không hạn chế thời hiệu: Áp dụng cho trường hợp hợp đồng vô hiệu do vi phạm điều cấm của luật, trái đạo đức xã hội hoặc hợp đồng giả tạo.
IV. Thủ tục yêu cầu Tòa án tuyên bố vô hiệu
- Bước 1 – Nộp đơn khởi kiện: Nộp đơn tại Tòa án nhân dân có thẩm quyền. Thường là Tòa án nơi bị đơn cư trú/có trụ sở. Nếu tranh chấp liên quan đến bất động sản thì nộp tại Tòa án nơi có bất động sản.
- Bước 2 – Thụ lý vụ án: Tòa án kiểm tra hồ sơ, ra thông báo nộp tiền tạm ứng án phí. Sau khi người khởi kiện nộp biên lai, Tòa án sẽ thụ lý vụ án.
- Bước 3 – Hòa giải và chuẩn bị xét xử: Tòa án tiến hành các phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và tổ chức hòa giải. Thời hạn chuẩn bị xét xử tùy thuộc vào tính chất phức tạp của vụ án.
- Bước 4 – Xét xử sơ thẩm: Nếu hòa giải không thành, Tòa án sẽ mở phiên tòa xét xử và ra bản án/quyết định.
Ví dụ thực tế về hợp đồng vô hiệu
- Vô hiệu do giả tạo: Các bên ký hợp đồng mua bán nhà đất với giá thấp hơn thực tế để trốn thuế (hợp đồng giả cách).
- Vô hiệu do vi phạm điều cấm: Hợp đồng mua bán hàng hóa thuộc danh mục cấm kinh doanh (vũ khí quân dụng, pháo nổ, ma túy…).
- Vô hiệu do lừa dối: Bên bán cố tình làm giả giấy tờ pháp lý của tài sản để bên mua tin tưởng ký hợp đồng.
Lưu ý quan trọng
- Phân biệt với Hủy bỏ hợp đồng: Vô hiệu làm hợp đồng không có giá trị từ đầu. Hủy bỏ là chấm dứt một hợp đồng đang có hiệu lực do vi phạm nghĩa vụ, hiệu lực chấm dứt từ thời điểm hủy bỏ.
- Vô hiệu từng phần: Nếu hợp đồng có một phần nội dung vô hiệu nhưng không ảnh hưởng đến các phần còn lại, thì chỉ phần đó bị vô hiệu, các phần khác vẫn có hiệu lực pháp luật.
- Khác biệt về thời hiệu: Thời hiệu khởi kiện tranh chấp hợp đồng (yêu cầu thực hiện, bồi thường) thường là 03 năm, trong khi thời hiệu yêu cầu tuyên bố vô hiệu đối với các trường hợp như nhầm lẫn, lừa dối chỉ là 02 năm.
